ZEKERİYA TOPAL6 Tarihin Kaynakları Nelerdir

Tarih yazmak kaynaklar sayesinde mümkün olmaktadır. Kaynak tarih hakkında bilgi alınabilecek materyallerdir. Yazılı ve sözlü kaynakların yanı sıra, alet, araç, mimari eser gibi her nesne  kaynak olabilir. Usül bakımından konu ele alındığında bilgi veren her şey kaynak değildir. Kaynak olabilmenin bazı özellikleri vardır.

  • Birinci Elden Kaynaklar: Tarihi olayın kendi dönemine ait materyale, yazılmış eserlere veya bir belgeye birinci elden kaynak denir. Birinci elden kaynaklar bulunduğu sürece, tarih yazmada diğer kaynakların önüne geçer.
  • İkinci Elden Kaynaklar: Tarihi olayın dönemine yakın bir zamanda, o devrin kaynaklarından yararlanılarak meydana gelmiş eserlerdir. Bunlar ilk elden kaynakların bulunamadığı alanlarda değer kazanırlar. Birinci elden kaynağın ulaşmaması halinde, başka kaynağa dayanmasına rağmen kaynak birinci elden kaynak olabilirler.

Kaynak, belge ve materyal kullanılarak bir konuda yapılan tarih incelemesine  araştırtma denir. Bunlar monografiler yada biyografilerdir.  Bu araştırmalar kendinden sonra yeni yapılacak araştırmalara fikir verebilirler. Referans olarak ta kullanılırlar. Ancak bunlar kaynak sınıfına girmezler.

Sözlü Kaynaklar:  Sözlü kaynaklar tarih yazımının başlatıcısıdır. Toplumların kendilerine göre sözlü bir kültürleri vardır. Efsane, masal, hikaye veya şiir şeklinde kendilerini bir sonraki nesle aktarırlar. Çoğu zaman kaynakları belli değildir.  Sosyal hayatla olan uyumları ve başka kaynak bulunmaması durumunda kaynak olarak kullanılırlar. Sözlü tarih yirminci yüz yılda ortaya çıkmıştır, ilhamını sözlü kaynakların varlığından alır. Sözlü tarih bildikleri aktaramayan ve buna ihtiyaç duymayan insanların bilgilerinin derlenip modern yöntemlerle kaydedilmesi hadisesidir. Güvenilirlikleri daima tartışılır.

  • Efsaneler: Oluşması uzun zaman alır.  Yakın zaman ait fakat yeniden uyarlanmış efsanelerde vardır. Çoğunlukla kahramanları ve bahsedilen olaylar gerçekten uzak olduğu için kaynak olarak kullanılmazlar.
  • Hikayeler: Genel itibariyle konularını gerçek hayattan alan anlatımlardır.  Yalnızca aslına sadık kalınan hikâyelerin kaynak değeri vardır.
  • Destanlar: Sözlü kültürde çok yaygındır. Olağan üstü olaylar, tanrı, tanrıçalar, tabiatüstü varlıkları anlatan şiir tarzındaki anlatımlardır. Modern tarihte dikkatli bir incelemeden sonra zayıf kaynak olarak kullanılabilir.
  • Tarihi Şiirler: Toplumlarda yaşanmış bir olayı, bir felaket yada bir kahramanlığı hatırlatmak amacıyla söylenirler. Konusunu tarihi olaylardan alanların tarihi değeri vardır.
  • Menkıbeler: Toplumların ruhi ve inanç hayatına etki etmiş kişilerin anlatıla gelen hayat hikayeleridir. Mitoloji kahramanlarıyla menkıbe sahipleri arasındaki fark. Menkıbe sahiplerinin yaşamış kimseler olmasıdır.
  • Fıkra ve Atasözleri: Fıkra bir olayın anlatımında kullanılan zekice ve kestirme bir yoldur. Amaç tarih yazmak değil, eğlendirirken bir şeyler öğretebilmektir. Kaynak değerleri yoktur. Ancak sorgulanıp iyi bir analizden geçirilerek fıkra ve atasözleri zayıf kaynaklar arasında değerlendirile bilir.